Vũ Khí Tối Thượng Của Tiếng Việt Cho Thời Kỹ Thuật Số: Hồi Ức Về Một Sự Thật Chẳng Còn Người Việt Nam Nào Trên Thế Giới Còn Nhớ Hay Biết Đến

(Bài đã đăng trên Emotino 19-10-2009)

Hoàng Hữu Phước, MIB

A1

A) Dẫn Nhập

Ai là người Việt cũng có thể nói về tiếng Việt – nói đúng có, nói sai có, nói vô tội vạ cũng có; được thốt nên bởi các bậc thức giả uyên thâm có, đấng theo Tây học có, vị nẽo cựu trào có, và thường dân ít học cũng có; nói vì hiểu biết có, bức xúc có, không hiểu biết có, và chẳng bức xúc cũng có. Song, điều nhiều người nói đến – vốn gây nhiều tranh cãi cùng khẩu chiến – là về vấn đề “sính” dùng từ Tây và vấn đề bảo vệ và giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt, vốn là hai vấn đề nổi cộm hoàn toàn tách biệt, mà chỉ những người Việt ít hiểu biết mới đánh đồng cho ở chung một dòng sông.

Khi nói về sự trong sáng của tiếng Việt, ít ai chịu phân tích xem sự trong sáng phải chăng chỉ như kiểu “đèn nhà ai nấy rạng” hay như đế quốc thực dân giong buồm xua quân đi giáo hóa xứ người cho thế gian biết thế nào là “đèn”, thế nào là “rạng”. Cõng cái chữ lên ngàn, vác cái chữ ra nương, ấy là cái đạo lý bình thường trong xóa mù văn hóa cho dân, như đèn nhà ai nấy sáng. Còn làm cho chữ nước nhà được nhiều châu lục biết đến, ấy lại là cái đạo đế vương cho nhân gian biết nước Nam này. Muốn cái đạo ấy nên, bản thân cái chữ phải phân minh, theo quy luật rõ ràng. Và lẽ ra tiếng Việt của thời kỹ thuật số thế kỷ XXI ắt đã có thể vươn ra thế giới chiếm ngôi vương đạo nếu một vũ khí tối thượng trong chính tả tiếng Việt ở miền Nam trước năm 1975 đã không bị triệt bỏ. Vũ khí ấy nếu tái sử dụng sẽ đáp ứng ngay yêu cầu dịch thuật điện tử, một cách để làm người nước ngoài học tiếng Việt nhanh hơn, và người Việt nắm các ngôn ngữ chính khác trên thế giới nhanh hơn.

B) Những Dẫn Chứng Từ Máy Dịch Việt-Anh Tự Động Của Google

Khi nói đến dịch thuật điện tử, người ta liên tưởng ngay đến các máy dịch thuật tự động của các đại gia truyền thông kỹ thuật số thời hiện đại như Google cùng rất nhiều những trang web cung ứng dịch vụ dịch thuật miễn phí khác. Nhưng những dẫn chứng sau đây cho thấy thật sự tiếng Việt đã khó lòng đủ “trong sáng” vì thiếu các mã khóa – tức vũ khí tối thượng của ngôn ngữ – để được nhận diện.

1- Thí dụ 1 và 2: vài câu giản dị trong bộ truyên Phong Thần:

A1aA1b

2- Thí dụ 3: đến các nội dung nghiêm túc, hàn lâm:

A1c

3- Thí dụ 4, 5 và 6:  các bài viết trên Emotino.com cũng nào tránh được vạ lây từ máy dịch thuật quá chuẩn xác của Google, thí dụ như bài Sài Gòn Thanh Lịch  và bài Đất Lành: Chim Đậu. Chim Đậu: Đất Có Còn Lành đều của Hoàng Hữu Phước:

A1dA1eA1f

C) Vũ Khí Tối Thượng Của Tiếng Việt Cho Thời Đại Số Thế Kỷ XXI

Nhưng điều gì đã cản trở khiến cho máy dịch thuật điện tử trên toàn cầu phải “bó tay” với tiếng Việt?  Đó là do sự vất bỏ dấu gạch nối luôn được dùng tại miền Nam trước ngày Giải Phóng hoàn toàn Miền Nam năm 1975 (tất nhiên, dấu gạch nối này không phải là dấu gạch nối kiểu dùng như trong cụm từ “Tỉnh Bà Rịa -Vũng Tàu”.

1- Dấu Gạch Nối

Dấu gạch nối đặc biệt giữ cho tiếng Việt được trong sáng đó là dấu nối các chữ của cùng một từ lại với nhau. Do đặc điểm của tiếng Tây là đa âm và tiếng Việt là đơn âm, dấu gạch nối trở thành công cụ biến tiếng Việt dễ được nhận diện ngang hàng với tiếng Anh hay Pháp, v.v., chẳng hạn:

A1g

Máy dịch có thể qua công cụ dấu gạch nối có thể nhận diện ngay “anh-hùng” là một từ duy nhất của tiếng Việt cũng như nhận diện ngay “counterrevolutionary” là một từ duy nhất khác của tiếng Anh. Nhưng nếu là “anh hùng” thì đương nhiên máy dịch sẽ trước hết xem đó là một cụm gồm hai từ riêng rẻ rồi võ đoán cho ra bao điều khiến nhiễu thông tin, thí dụ như dưới đây:

A1h

Đó là chưa kể tên của người Việt đã không còn thuận lợi khi chuyển sang tiếng Anh: thí dụ đối với những yêu cầu ghi tên họ không cần ghi chữ lót, thì Hoàng-Hữu-Phước vẫn là Hoang-Huu-Phuoc trong tiếng Anh, hoặc Hoàng Hữu-Phước sẽ thành Huu-Phuoc Hoang và được gọi là Mr Huu-Phuoc; trong khi với việc loại bỏ dấu gạch nối, Hoàng Hữu Phước sẽ chỉ là Phuoc Hoang, loại bỏ hẵn chữ Hữu. Đặc biệt với tên có hơn ba chữ thì rõ ràng sẽ gặp bất lợi, chẳng hạn Trần Hoàng Việt Nam Quốc, nếu là Trần Hoàng Việt-Nam-Quốc với Trần là họ, Hoàng là từ lót, và Việt-Nam-Quốc là tên gọi, thì việc chuyển sang Tiếng Anh sẽ là Viet-Nam-Quoc Hoang Tran (hay Viet-Nam-Quoc Tran-Hoang với Trần-Hoàng là họ kép, không có tên lót), giúp lưu giữ giá trị tu từ ngữ nghĩa của tên gọi gốc mang tính tự hào gia tộc đặc thù và tâm l‎ý tình cảm thay vì biến thành giản lược tự nhiên thành Quoc Tran và loại bỏ hoàn toàn những ba từ còn lại. Ngoài ra, còn điểm tương đồng là rất nhiều tên gọi của người Âu Mỹ vẫn có sự tồn tại của dấu gạch nối làm dấu tích của thế gia vọng tộc như các họ tộc Anstruther-Gough-Calthorpe, Cave-Browne-Cave, Elliot-Murray-Kynynmound, Heathcote-Drummond-Willoughby, Vane-Tempest-Stewart, hay Hepburn-Stuart-Forbes-Tresfusis, v.v . trong đó, có đến từ ba đến bốn từ kết nối lại thành Họ, và phải thêm tên cùng chữ lót – có khi lại là cụm từ có gạch nối khác – để cho ra tên đầy đủ thật dài, thí dụ như Nancy Jane Marie Heathcote-Drummond-Willoughby, nữ Nam Tước đời thứ 28 của dòng họ Heathcote-Drummond-Willoughby, hay Edward Montagu Stuart Granville Montagu-Stuart-Wortley-Mackenzie, Bá Tước Thứ Nhất Vùng Wharncliffe Vương quốc Anh thế kỷ XIX.

Do dấu gạch nối liên kết những phần của một từ chung duy nhất đã không còn được sử dụng, tiếng Việt ngày nay chỉ còn là những từ rời rạc được gom lại thành câu mà chỉ riêng người Việt hiểu nghĩa, còn du học sinh nước ngoài phải gần như thuộc lòng các cụm từ thân quen, khó đạt trình độ sáng tác thơ văn tiếng Việt – trong khi nhiều người Việt sáng tác thơ văn tiếng Anh hay Pháp thật dễ dàng, còn tất cả các bộ óc điện tử trên thế giới không sao diễn dịch đúng văn bản tiếng Việt ra ngôn ngữ khác.

2- Vấn Nạn Một Số Phận

Tôi vẫn còn nhớ sự khó chịu và cảm giác bực dọc của Ba tôi, của Chị Hai tôi, và của tôi khi đọc số báo đầu tiên ở Sài Gòn sau ngày 30/4/1975 lịch sử không thấy có các dấu gạch nối. Lúc ấy, tôi biết mình phải làm gì: tập viết không có dấu gạch nối kẻo có ngày phải ra khỏi trường đại học vì viết tiếng Việt không ai giống. Thủa ấy, làm gì có computer, làm gì có digital media. Tất cả đều chân phương như những gì các chữ cái bằng hợp kim của máy đánh chữ bập xuống trang giấy A4 ố vàng đầy cát bẩn của thời gian khổ dưới sự cấm vận tàn độc của Hoa Kỳ. Nhưng tôi đã nói với mấy đứa em rằng tiếng Việt sẽ hỗn loạn vì giềng mối gắn kết không còn. Ấy vậy mà sự thể lại y như vậy khi thời đại digital đến và tiếng Việt không thể tương hợp với các máy dịch thuật điện tử ngày nay.

Tất nhiên, khó có còn ai nhớ đến dấu gạch nối đã từng tồn tại như một thứ mật mã Da Vinci ngàn xưa đến ngày nay mới giải nguồn thánh tích, và cũng chẳng ai hay dấu gạch nối đã bị âm thầm nhưng nhanh chóng gạch bỏ khỏi đời sống ngôn ngữ Việt văn hoa. Trong sự sung sướng tột cùng của đa số trong ngày giải phóng, và trong sự hoảng loạn dày xéo nhau trong khiếp sợ của một thiểu số khác, cả hai thái cực quá mạnh mẽ đã làm tan biến đi sự lưu ý đến sự biến mất của một dấu gạch nối cỏn con như một insignificant nonentity – sự tồn tại vô nghĩa lý. Và cuộc sống vẫn tiếp diễn, chứng kiến bao đổi thay với những kỳ công và kỳ tích cả thế giới phải cúi chào trân trọng.

Song, trong tôi vẫn đau đáu một nỗi niềm vọng cổ về dấu gạch nối ngày xưa Hoàng Thị.

D) Phát Triển Tiếng Việt Toàn Cầu

Trên thế giới có nhiều người học tiếng Việt. Vào những năm 1960 ba tôi đi làm hay đem về cho tôi những quyển Thế Giới Tự Do của Mỹ in bằng tiếng Việt, và tôi đã đọc những bài viết về đông đảo sinh viên Mỹ theo học các lớp tiếng Việt, tiếng Lào, tiếng Miến Điện (tức Burma thủa ấy hay Myanmar ngày nay), v.v và v.v. để dễ kiếm việc trong ngành ngoại giao, an ninh tình báo, hay công tác hoặc giảng dạy ngoài nước. Họ học tại Mỹ – tất nhiên. Một sự khôn ngoan: đem tiếng họ sang chư hầu để gây ảnh hưởng văn hóa với tầng lớp trên trước ở nước sở tại, và học tiếng sở tại để nắm và kiểm soát những người còn lại thuộc tầng lớp không vói được đến tiện nghi văn hóa và ngôn ngữ mẫu quốc. Ngày nay còn nói như trên đã là lạc hậu vì toàn cầu hóa và suy thoái kinh tế mới là những vấn đề của ngày nay và mai sau. Việt Nam không thể như Trung Quốc biến chữ Tàu thành một trong những ngôn ngữ chính thức được dùng ở Liên Hợp Quốc bằng cách để dân có mặt đông đảo ở mọi ngóc ngách của hành tinh. Nhưng Việt Nam vẫn có thể biến tiếng Việt ngày càng được nhiều người học hơn, học nhanh hơn, học với sự sáng tạo và tầm sử dụng rộng hơn và chủ động hơn, để sử dụng chiến thuật “từ đồ dần dà” phát triển tiếng Việt trên toàn thế giới trong hệ thống khoa học, chuẩn hóa, tương thích với các công cụ thời kỹ thuật số.

E) Lời Kết

Dù cho dấu gạch nối có được khôi phục để đáp ứng yêu cầu của kỹ thuật số hay không, dấu gạch nối vẫn sẽ như một nét đẹp điểm tô từng cụm từ tiếng Việt, như một chân phương, thẳng ngay, đoàn kết, minh bạch, sắt son, sang cả như ngọc châu chạm trổ, và bình dị như vốn có. Mong sao sẽ được nhìn thấy dấu gạch nối thân quen đã hơn ba mươi năm trời xa cách.

Dấu gạch-nối ơi, ta trông-chờ mi đến mõi-mòn, da-diết, như trang quân-tử nơi sơn-trang đội thời-gian nhìn khách thế-nhân qua, đợi-chờ người lữ-thứ đem đến một tin vui của hân-hoan và hạnh-phúc từ thục-nữ thuyền-quyên chốn hoa-lệ kinh-thành.

Hoàng-Hữu-Phước, Thạc-sĩ Kinh-doanh Quốc-tế, Thành-phố Hồ-Chí-Minh, Việt-Nam.

Tham khảo:

Giao Thoa Ngôn Ngữ Việt-Anh Và Thực Chất Vấn Đề Giữ Gìn Sự Trong Sáng Của Tiếng Việt . Tham luận của Thạc sĩ Hoàng Hữu Phước tại Hội Thảo Khoa Học Toàn Quốc “Phát Triển và Giữ Gìn Sự Trong Sáng Của Tiếng Việt Trong Thời Kỳ Hội Nhập Quốc Tế Hiện Nay”  tổ chức ngày 18/6/2010 tại Tp Hồ Chí Minh. Được post trên Emotino.com: http://www.emotino.com/bai-viet/18679/giao-thoa-ngon-ngu-vietanh-va-thuc-chat-van-de-giu-gin-su-trong-sang-cua-tieng-viet, và đăng lại tại blog hoanghuuphuocthamluan ngày 05-3-2013 ở http://hoanghuuphuocthamluan.blog.com/2013/03/05/tham-lu%E1%BA%ACn-giao-thoa-ngon-ng%E1%BB%AF-vi%E1%BB%87t-anh-va-th%E1%BB%B1c-ch%E1%BA%A5t-v%E1%BA%A5n-d%E1%BB%81-gi%E1%BB%AF-gin-s%E1%BB%B1-trong-sang-c%E1%BB%A7a-ti%E1%BA%BFng-vi%E1%BB%87t/

Advertisements
Both comments and trackbacks are currently closed.